‘Tehevvür’, gazabın ve sertliğin aşırı derecede ve zararlı olmasına denir.

Tehevvür sahibi kimse, hiddetli olur. Bunun aksine yumuşak huylu anlamında ‘Hilim’ denir. Hilim sahibi kimseye de ‘Hâlim’ denir. Hâlim kimse, gazaba sebep olan şeyler karşısında kızmaz, hiddet göstermez ve heyecanlanmaz. Korkak olan kendisine zarar verir.

Gazaplı kimse, hem kendisine ve hem de başkalarına zarar verir. Tehevvür, insanı küfre kadar götürür. Hadis-i şerif’te: “Gazap, imanı bozar” buyuruldu. Burada bildirilen gazap, aşırı olan ‘tehevvür’ demektir. Peygamber (s.a.v.)’in dünya işleri için gazaba geldiği görülmedi. O, yalnızca Allah (c.c.) için gazaba gelirdi.

Tehevvür anında, insan, küfre sebep olan sözler söyleyebilir veya kötü davranışlar sergileyebilir. Gazap sahibi, karşısındaki insanların da kendisine karşılık vereceğini önceden düşünmelidir. Gazaba gelen kimsenin kalbi bozulur. Bu bozukluk, dışa da vurmak suretiyle tavırlarında çirkin ve korkunç bir hal alır.

Gazabı yenmeye (kâzm) denir. Kâzm etmek, çok sevaptır. Kin ve gazabı yenene Cennet müjdelenmiştir. Allah rızası için kâzım olan kimse, karşısındakini affedip, ona karşılık yapmaz ise, Allah Teâlâ onu çok sever. Cennetin bunlar için hazırlanmış olduğunu bildirmiştir. Hadisi şerifte: “Bir kimse, Allah Teâlâ’nın rızası için gazabını yok ederse, Allah (c.c.) da ondan azabını yok eder” buyuruldu. Yine Hadisi şerifte: “Bir müslümanda üç şey bulunursa Allah (c.c.) onu muhafaza ve himaye eder, onu sever, ona merhamet eder. Nimetlere şükür etmek, zalimi bile affetmek, gazaba gelince gazabını yenmek” buyuruldu. Nimetlere şükür etmek, onu İslâmiyete uygun olarak kullanmak demektir. Hadisi şerifte: “Gazaba gelen kimse, dilediğini yapmaya kadir olduğu halde, yumuşak davranırsa, Allah (c.c.) onun kalbini, emniyet ve iman ile doldurur” ve “Bir kimse gazabını örterse, Allah Teâlâ onun ayıplarını ve kusurlarını örter.” buyuruldu. İmam Gazâli: “Hilm sahibi olmak, gazabını yenmekten daha kıymetlidir.” buyurdu. Hadisi şerifte: “Ya Rabbi! Bana ilim ver, hilim ile zinetlendir, takva ihsan eyle! Afiyet ile güzelleştir.” buyuruldu. Abdullah İbni Abbas (r.a.)’a birisi sövdü. Buna karşılık olarak ona, bir ihtiyacın varsa sana yardım edeyim, buyurdu. Adamcağız başını öne eğerek ve utanarak özür diledi. Hz. Hüseyin’in oğlu Zeynel Abidin Ali’ye “(r.a.) birisi kötü söz söyledi. O elbiselerini çıkarıp ona hediye etti. Hz. İsa (a.s.), Yahudilerin yanından geçerken, kendisine kötü şeyler söylediler. Onlara iyi ve tatlı cevaplar verdi. Onlar sana kötülük yapıyor, ama sen onlara iyilikle söylüyorsun, dediklerinde O: “Herkes, başkalarına kendi yanında bulunandan verir” buyurdu. Halim selim kimse daima neşeli rahat olur. Kendisini herkes medh eder.

Hadisi şerifte: “Gazap şeytanın vesvesesinden meydana gelir. Şeytan ateşten yaratılmıştır. Ateş ile söndürülür. Gazaba gelince abdest alınız.” buyuruldu. Bunun için müslüman gazaba gelince e’uzü besmele ile muavezeteyn (Felak ve Nas) sûrelerini okumalıdır. İnsan gazaba gelince aklı örtülür. İslâmiyetin dışına çıkar. Gazaba gelen kimse, ayakta ise oturmalıdır. Hadisi şerifte: “Gazaba gelen kimse ayakta ise otursun. Gazabı devam ederse yan yatsın” buyuruldu. Ayakta olan kimsenin intikam alması veya başkasına saldırması kolaydır. Oturunca bu azalır. Yatınca daha da azalır. Gazabı kibirden doğar. Yatmak kibrin azalmasına sebep olur. Gazap gelince “Allahummemağfir li- zenbi ve ezhib gayza kalbi ecirni mineşşeytan” duasını okumak, hadisi şerifte tavsiye olundu. Yani “Ya Rabbi, günahımı affeyle. Beni kalbimdeki gazaptan ve şeytanın vesvesesinden kurtar” demektir. Gazaba sebep olan insana yumuşak davranmayan kimse, onun yanından ayrılmalı, onunla buluşmamalıdır. Cahiller ahmaklar gazaba ve tehevvüre, seca’at ve erkeklik ve izzet-i nefs ve gayret ve hamiyyet diyorlar. Bu güzel isimlerle gazap kötü huyunu süslüyor ve onu güzelleştiriyorlar. Gazap etmenin iyi olduğunu anlatıyorlar. Bunu methetmek için, geçmişte büyüklerin gazap ettiklerini gösteren hikâyeler de anlatıyorlar. Böyle yapmak cahilliktir. Bu, bilginin noksan olduğunu gösterir. Bunun içindir ki hasta, sağlam olandan, kadın erkekten, ihtiyar da gençten daha çabuk kızmaktadır. Otuz yaşından küçük olana genç, otuz ile elli arasında yetişkin adam, elli yaşından yukarı olana şeyh yani ihtiyar ve yetmiş yaşından sonrakilere pir-i fâni denir.

Hz. Hüseyn ve Hasan (r.a.) çölde gidiyorlardı. Bir ihtiyarın abdest aldığını gördüler. İhtiyar adam abdesti doğru almıyor, şartlarına uymuyordu. Yaşlı olduğu için, böyle abdest sahih olmaz, demeye sıkıldılar. Yanına giderek, mübarek efendim! Biz birbirimizden daha iyi abdest aldığımızı söylüyoruz. Bir abdest alalım. Hangimizin haklı olduğunu bize bildir, dediler. Önce Hasan sonra Hüseyin güzel bir abdest aldılar. İhtiyar dikkatle baktı. Sonra, evlatlarım abdest almayı şimdi ben sizden öğrendim, dedi. İbrahim (a.s.), iki yüz mecusiye (Ateşe tapan) ziyafet verdi. Bize ne emredersen onu yapalım, dediler. Sizden bir dileğim var, buyurdu. O nedir? Dediklerinde, benim Rabbime bir kez secde etmenizi istiyorum, dedi. Aralarında konuştular. Bu ihtiyarın insanlara verdiği ziyafetleri meşhurdur. Bunu kırmayıp bir kez secde eder, sonra yerlerimize gidip yine kendi tanrılarımıza tapınırız. Bunun bir zararı olmaz, dediler. Bunlar secdede iken Hz. İbrahim (a.s.) “Ya Rabbi, gücümün yettiği bu kadar, daha fazlasını yaptırmak elimden gelmiyor. Bunları hidayete ve saadete kavuşturmak ancak senin kudretindedir. Bunlara müslümanlık nasip eyle.” dedi. Duası kabul edildi ve hepsi müslüman oldular.

Haram işleyecek kişiye gizlice nasihat edilir. Haram işlemekte olana, tatlılıkla orada söylenir. Herkese önce gizli ve kimsenin bulunmadığı yerde nasihat vermek, hatasını söylemek ve bundan dönmesinin kendisi için daha yararlı olacağını bildirmek daha tesirli olur.

Birisinin sözünü yanlış anlamak da, onun gazaba gelmesine sebep olur. Bu durumlarda az ve açık konuşmak, şüpheli kelimeler kullanmamak gerekir. Bir şeyi kapalı anlatmak, dinleyenlere sıkıntı verir. Onu incitir. Emr-i bi’l_Ma’ruf (iyiliği telkin ve tavsiye) yapmanın üç şartı vardır: birincisi Allah Teâlâ’nın emrini ve yasağını bildirmeye niyet etmektir. İkincisi söylediğinin belgesini ve kaynağını bildirmektir. Üçüncüsü, bu görevi yerine getirirken meydana gelebilecek sıkıntılara sabretmektir. Yumuşak söylemek, sertlik yapmamak, gerekir. Sert söyleyen, münakaşa ve fitne çıkmasına sebep olabilir. Hz. Ömer halife iken, Abdullah İbni Mes’ud ile (r.a.) bir gece Medine içinde dolaşıyorlardı. Bir evin kapısından şarkı söyleyen kadın sesi duydu. Kapı deliğinden içerisini gözetledi. Önünde şarap şişesi, karşısında şarkıcı bir kız bulunan bir ihtiyar gördü. Hemen pencereden içeri girdi. Halifeyi evinin içinde ve karşısında gören adam: Ya Mü’minlerin Emiri, Allah rızası için beni dinler misin? Deyince, söyle bakalım, buyurdu. Adam, ben içki içerek Allah’a bir isyanda bulundum. Fakat sen, O’nun üç emrine isyan ettin, dedi. Nedir onlar? Deyince, adam, Allah (c.c.), başkasının evine izin almadan girmeyiniz, diye buyurdu. Sen evime izinsiz girdin. Allah (c.c.), evlere kapılardan giriniz ve selam veriniz, buyurdu, sen ise pencereden girdin ve selam vermedin, dedi. Hz. Ömer (r.a.) buna adalet ve insaf ile cevap vererek, doğru söyledin, dedi ve ondan özür diledi. Ağlayarak evden dışarı çıktı.

Nasihat verene ve bütün müslümanlara hüsn-i zan etmek, iyi karşılamak gerekir. İnsanların sözlerini olabildiği kadar iyiye yormalıdır. Müslümanın hayırlı ve salih olduğuna inanmak, ibadet olur. Bir müslümana kötü zan ederek ona inanmamak, kötü huylu olmayı gösterir. İşitilen sözü, anlamaya çalışmalı, anlayamadığını sormalıdır. Söz sahibine sû-i zan etmemelidir. Şeytanın kalbe getirdiği vesveselerden en çok başardığı, sû-i zan vesvesesidir. Sü-i zan etmek haramdır. Bu sözden iyi mana çıkarmağa imkan bulunamazsa, bunun hata ile yanlışlıkla veya unutarak söyleyebileceği düşünülmelidir.

Bir işle meşgul olan kimseye yahut düşünceli, üzüntülü ve sıkıntılı durumdaki insana bir şey söylemek, bir şey sormak, onu gazaba getirmeye sebep olabilir. Çocuğun ağlaması, bağırması, hayvanın bağırması da böyledir. Böyle bir gazaba gelmek çok çirkindir.

Cansızların hareketinden gazaba gelenler görülmüştür. Bu daha kötüdür. Bir şey koyduğu yerden düşerse, keseri vurunca kırılmazsa, kızarak söven ve vuran kimseler görülmüştür. Kendi yaptığına kızan ve bunun için kendisine söven kendisine vuranlar da yok değildir. İbadette kusur ettiği için kendine kızmak iyidir. Dininde gayret olur. Resûlüllah’a (s.a.v.) ve hatta Allahü Teâlâ’ya karşı gazaba gelmek hepsinden kötüdür, isyandır ve sonu felâkettir. Bu müslümanın kâfir olmasına sebep olur. “Gazap, imanı bozar” Hadisi şerifi, Allah-ü Teâlâ’ya Resûlüllah’a karşı gazabın küfür (imandan çıkmak) olduğunu göstermektedir.

Haram işleyeni görünce, gazaba gelmek iyidir. Din gayretinden ileri gelir. Fakat kızınca aklın ve İslâmiyetin dışına taşmamak gerekir. Ona kâfir, münafık, zındık ve diğer fuhuş ve çirkin şeyler söylemek, haram olur. Söyleyenin azarlanması ve cezalandırılması gerekir. Haram işleyeni görenin, buna cahil veya ahmak demesine izin verilmiş ise de, yumuşak ve tatlı söyleyerek nasihat vermek iyi olur. Hadisi şerifte: “Allah (c.c.) her zaman yumuşak söylemeyi sever.” buyuruldu. Haram işleyeni, hükümet güvenlik güçlerinin güç kullanarak engel olması gerekir. Fakat gereğinden fazla dövmesi, işkence yapması zulüm olur, günah olur. Devlet görevlisi yoksa, gücü yetenin de men etmesi azarlaması gerekir. İdam ve evini yıkmak gibi cezalar, ancak hükümet ve hakim tarafından verilir. Lüzumundan fazla ceza vermek, zulüm olur. Mühtesiblerin yani emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker yapan hükümet memurlarının işkence yapmaları haramdır.

Gazabın karşıtı, hilim’dir. Hilim, gazabını yenmekten daha efdaldir. Hilim gazaba gelmemek demektir. Aklın çokluğuna işarettir. Hadis-i şerifte: “Allah Teâlâ, hayâ, hilim ve iffet sahiplerini sever. Fuhuş söyleyenleri ve sarkıntılık yaparak dilenenleri sevmez.” buyuruldu.

Afiyet, dinin ve i’tikadının bid’atlardan, amelin ve ibadetin afetlerden, nefsin şehvetlerden, kalbin hevâ ve vesveseden ve bedenin hastalıklarından selâmet bulması, kurtulması demektir. Resûlüllah (s.a.v.)’e duaların en faziletlisi hangisidir, diye sorulduğunda, “Allah Teâlâ’dan afiyet isteyiniz. İmandan sonra afiyetten daha büyük nimet yoktur.” buyurdu. Afiyete kavuşmak için çok istiğfar etmelidir. Hadisi şerifte: “İlim ve sekine sahibi olunuz! Öğrenirken ve öğretirken yumuşak söyleyiniz. İlim ile tekebbür etmeyiniz.” buyuruldu.