‘Humuk’, ahmaklık, akıl ve zeka yetersizliğidir. Aklın eksikliğinden doğan bir dimağ hastalığıdır.

Humuk sahibi, bir şeyin zararını bilmekle beraber o şeyi konulmuş olduğu şeyin dışına, gayesine aykırı koyar. Şairin “Her derdin bir çaresi vardır. Doktorlar ona çare bulabiliyorlar. Ancak ahmaklık hastalığı bunun dışındadır. Bu hastalık kolay kolay ilaç kabul etmez” dediği gibi bu hastalığa ilâç kâr etmez. Bunun ilacı ancak ölümdür. Yani ahmak insanın ahmaklığı ancak öldüğü zaman şifa bulmuş sayılır.

Hz. İsâ /a.s.): “Ben Allah’ın yardımı ile sağır ve dilsizleri iyi etmeye kadirim. Fakat insanın ahmaklığını yok etmeye müktedir değilim” buyurdu.

Bu hastalıkla hasta olanların hafızaları çoğunlukla kuvvetli olduğundan öğrendiklerini unutmazlar. Bunun için böylelerinde bilgisizlik (cehalet) şart değildir.

Ahmaklar, konuşmamayı seçselerdi ahmaklıkları o kadar anlaşılmazdı. İçlerinden bazıları bu yolu tutarak sorulan şeylere red veya tasdiki ima eder şekilde baş sallayarak veya tebessüm ederek, şaşırarak veyahut kadere havale eder gibi kısa ve bahis götürmez bir söz söyleyerek cevap verip hastalıklarını belirsiz hale getirmek isterlerse de ileri görüş sahipleri yine bunu fark ederler.

Ahmaklar ile dostluk kurmak, ortak olmak ve arkadaş olmak sıkıntıya, zarar ve eziyete nedendir. Akıllı kişi kendisi gibi akıllı kişilerle işbirliği yapar, dostluk kurar.

Ahmaklığı bütün bütün tahkîr etmemek gerekir. Bunun üçe ayrılmış derecelerinden ilk iki derecesinin dünyada da lüzumu inkâr olunamaz. Eğer bu iki kısımda bulunan kişiler olmasaydı “insanların ahmaklığı olmasaydı, dünya harap olurdu” sözü uyarınca dünya kimsenin rağbetine mazhar olamayıp harap olurdu. Fakat üçüncü kısmın zararlılığından başka bir özelliği yoktur.

Ahmaklığın belirgin özellikleri şunlardır:

1. Sözünde ve işinde acele etmek,

2. Sözünden aşağı bir müdafaa ile dönmek.

3. Söz verip de dönmek, hakları gözetmemek.. ve bütün halktan sadakat ve gayret beklemek.

4. Denenmemiş kişilere iş konusunda güvenmek.

5. Akıl ve yeteneklerini kullanmadan evvel vücudunu kullanıp yormak.

6. Bilmediği kimselerin yanında bilgiçlik taslamak.

Bir hükmü düşünmeksizin red ve inkâr veya hiç gerekçe göstermeksizin kabul ve ikrar da ahmaklık özelliklerinden sayılır. İbn-i Sîna “İşaret” isimli kitabının sonunda : “Delil getirerek kaçınılması belli olmayan şeyi inkâr ahmaklıktır ve bu ahmaklık taklit ehlinin bürhana (delîle) bakmaksızın kolayca bir şeyi kabul ve ikrardaki ahmaklığından daha büyüktür. Ahmak ilk önce kovulmuş şeytan, ikinci olarak da tam bir câhildir. Akıllı, delil sunulmuş ise o tarafa hüküm verir ve hiçbir taraf kuvvetli delile dayanmadığı zaman durup işi imkâna bırakır. Yani ne doğruluğuna inanır, ne de ondan kaçınılması gerektiğine yönelir” demiştir. (Tasvir-i Ahlâk, A. Rıfat.)