İSLÂM AHLÂKININ KAYNAKLARI

Geçmişteki ve günümüzdeki ahlâk görüşlerinin çeşitliliği dikkate

alındığında, bunların beslendiği kaynakların da değişik olduğu görülür.

Bunların bir kısmı akla, bir kısmı topluma, bir kısmı da vicdana, devlet

otoritesine, yahut da dinî ve ilâhî kaynaklara dayandırılmaktadır.

İslâm ahlâkının temel kaynakları ise, Kur’an-ı Kerim, Hz. Peygamber

(s.a.v.)’in Sünneti, İcma-ı Ümmet (İslâm alimlerinin bir konuda ittifak

etmesi), Kıyas-ı Fukaha (Yetkili İslâm hukukçularının olayları karşılaştırma

yoluyla hüküm çıkarması), bir de Örf ve adetlerdir. Edille-i Şeriyye (İslâm’ın

Kaynakları) denilen bu kaynaklar, aynı zamanda İslâm Hukukunun da temel

kaynaklarıdır.

İslâm’ın Anayasası Kur’an-ı Kerim,

söz ve lafız olarak okunmasının ibadet ve kendisinin bütün dinî hükümlerin

dayandığı bir kaynak olduğu gibi, ahlâki hüküm ve kuralların da çıkarıldığı ana

kaynak durumundadır. Kur’an ahlâkı diğer ahlâklardan farklıdır. Çünkü o,

geçmişin bütün derinliğini ve insan yaratılışının bütün özelliklerini en küçük

hücrelerine kadar bilen Allah (c.c.)’ın gönderdiği ahlâktır.

Kur’an ahlâkının bir özelliği de yaratıcılığıdır. Bu ahlâk, başka hiçbir

sistemde olmayan sertlik içinde yumuşaklığı, istikrar içinde gelişmeyi ve

birlik içinde çeşitliliği bir araya getirmiştir. Bunun için de İnsan

yaratılışına en uygun ahlâk sistemidir. Kur’an, hem nazari ahlâka ait temel

ilkeleri ortaya koymuş ve hem de o zamana kadar hiçbir sistemin başaramadığı

bir genişlik içinde ameli (pratik) ahlâka ait bütün kuralları göstermiştir.

Kur’an ayetleriyle, nazari ve ameli İslâm ahlâkını ilk defa sistemli olarak

1951 yılında Muhammed Draz ‘La Moral du Koran’ (Kuran Ahlâkı) adlı doktora

çalışmasında ele almıştır.

İslâm ahlâkının ikinci kaynağını, Hz Muhammed (s.a.v.)’in hayatı, sözleri

ve yaşayış ilkeleri oluşturmaktadır. Aynı zamanda bunlar, ameli ahlâk alanında

uyulması gereken esaslardır. Çünkü O’nun sözü, vahiyden başka bir şey değildir.

(1)

En güzel ahlâkı tamamlamak için Allah (c.c.) tarafından gönderilmiş olan

Hz. Peygamber (s.a.v.)’in ahlak ile ilgili sözleri ve davranışları, hadis

kitaplarında ‘Ahlâk’ veya ‘Adab’ bölümleri şeklinde yer almaktadır.

Kitap ve Sünnet’e dayanan ‘Kıyas’ ve

‘İcma’, ibadet ve hukuki konularda olduğu gibi, ahlâki konularda da kaynak

olabilmektedir. Bu durumlarda ‘Kıyas’ ve İcma’ya başvurulması da bir Kur’an

tavsiyesidir. (1) İslâm ahlâkı, Kur’an ve Sünnet kaynaklarıyla sınırlı

kalmamış, bu iki kaynağın sınırları içinde icma ve kıyas gibi metodlarla

kurallarını geliştirmiş ve daha da zenginleştirmiştir.

Bu kaynaklardan ayrı olarak, ‘Genel Ahlâk’ şeklinde ortaya çıkan örf ve

adetler de ahlâk kurallarının ortaya çıkmasında rol oynayan unsurlardır. Bu

kurallar aynı zamanda bir hukuk müeyyidesi özelliği de taşımaktadır. Bazı

ahlâkçılar adetleri ahlâktan saymasalar da, örf ve adetlerin ahlâka temel

olabilmeleri için ilâhi vahyin ışık

tuttuğu bir toplumda gelişip oluşması şarttır. Çünkü bu tip örf ve adetler,

kuşaklar arasındaki kopukluğu önleyerek bütünleşmeyi sağlar.

(1) Nisa sûresi, 4/59.

(2) Necm sûresi, 53/3-4.