Tanımı

Kabul veya ret durumlarından birini tercihte serbest olma isteğidir. Şu kısımlara ayrılır:

Meclis Muhayyerliği

Satan ile alan arasında icap ve kabul meydana geldiği ve akit tamamlandığı zaman, her ikisi de, muhayyerliğin bulun­madığına dair anlaşmadıklarında, alışveriş akdinin yapıldığı meclisten ayrılmadıkları sürece, akdi bozma veya devam ettir­me hakkına sahiptir.

Anlaşanlardan birinin, acele ile icap ve kabulü yerine getir­diği, daha sonra da, bu anlaşmanın maslahatına uygun olma­dığı durumlar ortaya çıkabilir. Bu yüzden Sâri, bu hakkı akdi hemen bozabileceği umulan kimseye sağlamıştır.

Buhari ve Müslim'in, Hâkim bin Hizâm'dan rivayetine gö­re, Allah Resûlü (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Alıcı ve satıcı, ayrılmadıkları sürece muhayyerdir. Doğru söy­ler ve açıklarlarsa, alışverişleri ikisi için de bereketli olur. Eğer giz­lerler ve yalan söylerlerse, alışverişlerinin bereketi kalkar.”

Yani alışveriş yapan iki kişinin, birbirlerinden ayrılmadık­ları sürece, akdi sona erdirme veya devam ettirme haklan var­dır. Ayrılma, her durumda, kendi şartlarına göre tayin edilir. Küçük bir evde, taklit yapanlardan) birisinin çıkmasıyla ayrıl­ma gerçekleşir. Büyük bir evde ise, meclisten iki veya üç adım Öteye giderek yer değiştirmesiyle ayrılma gerçekleşmiş olur. Beraberce dikilirler veya beraberce giderlerse, muhayyerlik devam.

Ayrılmada, örfü göz önüne almak tercih olunur. Eğer örf, du­rumu ayrılma olarak değerlendirirse, bununla hükmolunur. Şa­yet örfen, ayrılma geçerli sayılmazsa, ayrılmamış olurlar.

Beyhakinin, Abdullah bin Ömer'den rivayetine göre, o şöyle demiştir: “Müminlerin emiri Osman'dan, Hayber'de, hissesi­ne düşen bir vadi mal satın aküm. Alışverişi yaptığım zaman, satıştan vazgeçmesinden korkarak, dönüp evinden çıktım. Sünnet, alışveriş yapanların ayrılıncaya değin muhayyer olmaları şeklindedir.”

Sahabe ve tabiin alimlerinin cumhuru, bu görüştedir. Şafii ve Ahmed bunu imamlardan alarak şöyle demişlerdir: “Meclis muhayyerliği, alışveriş, sulh, havale, icâre ve mal kazanma amaç­lanan sürekli ve bedelli akitlerin tümünde sabit olmuştur. Sü­rekli olup kazanç amaçlanmayan akitlere gelince, nikah ve bo­şanma gibi akitlerde meclis muhayyerliği sabit olmamıştır. Yi­ne sürekli olmayan müdarebe, şirket ve vekalet akitleri de böy­ledir.”

Şart muhayyerliği, akit yaptıktan sonra ikisinin onu kaldırmasıyla düşer. Eğer alıcı ve satıcıdan biri onu kaldırırsa, diğe­rinin muhayyerliği her ikisinden birinin ölümüne değin sürer.

Şart Muhayyerliği

Şart muhayyerliği, aha ve satıcıdan birinin belirli bir müd­det için muhayyer olmak şartıyla bir şeyi alıp satmasıdır. Eğer bu müddet kabul edilirse, şartı koyan, bu süre içerisinde diler­se alışverişi yerine getirir, isterse ilga eder. Bu şarü, akit ya­panların her ikisinin veya birinin koyması caizdir.

Şart muhayyerliğinin meşru oluşunun delilleri: İbn Ömer'den rivayete göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle buyur­muştur : “Muhayyerli satış müstesna, alışveriş yapanlar ayrılma­dıkça satış gerçekleşmemiştir.”

Yani ayrılana kadar, birbirlerini satışı yerine getirmeye zor­layamazlar. Ancak biri veya her ikisi belirli bir süre için mu­hayyerlik şartını ileri sürerse, o başka.

Yine İbn Ömer'den rivayete göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “İki kişi, alışveriş yaptıkları zaman, ilcisi de ayrılmayıp, beraber bulundukları sürece, muhayyerdirler. Biri di­ğerini muhayyer kılar ve bunun üzerine alışveriş yaparsa, satış vacib olur.” [1]

Tayin edilen süre sona erdiği zaman, akit bozulmaz ise, alış­veriş bağlayıcı olur.

Muhayyerlik; satın alınan ticaret malında müşterinin, va­kıf, hibe ve satış gibi tasarruflarda bulunmasıyla sona erdiği gibi, sözle de biter. Çünkü bu, tasarruflar, onun razılığına de­lildir.

KUSUR MUHAYYERLİĞİ

Satış Sırasında Malin Kusurunu Gizlemenin Saramltğı

Kişinin, müşteriye malının kusurunu açıklamadan satması haram kılınmıştır, Ukbe bin Âmir'den rivayete göre, o şöyle demiştir: Allah Rasûlü (s.a.v.)’i işittim, şöyle buyuruyordu; “Müslüman, müslümanın kardeşidir. Müslümanın, kardeşine, malın kusurunu açıklamaksızın satış yapması helal değildir.”

Adda bin Hâlid şöyle demiştir: Hz. Muhammed (s.a.v.) bana şu­nu yazdı: “Bu, Adda' bin Halid bin Hevze'nin, Allah Rasûlü Muhammed'den satın aldığı hastalığı, kusuru ve gizlisi bulunmayan köle veya cariyedir. Müslüman’ın alışverişi, Müslümandandır.” Allah Rasûlü (s.a.v.) şöyle buyuruyor: “Bizi aldatan, bizden değildir.”

Kusurlu Malın Satışının Hükmü

Müşteri malın kusurunu bildiği halde akit sona ererse, bu akit bağlayıcı olur ve artık onun muhayyerliği yoktur. Çünkü bu kusura razı olmuştur. Müşteri kusuru bilmediği halde, akit-den sonra bu kusuru öğrenirse, akit, sahih olarak meydana gel­miştir. Ancak bağlayıcı değildir. Mah geri çevirip, satıcıya ver­diği bedeli geri alma ya da malı tutup, kusur sebebiyle meyda­na gelen eksikliğe karşılık, fiyatın bir kısmını alma konusunda serbesttir. Ancak bundan razı olur veya satın aldığı malı sat­mak için pazara çıkarmak ya da gelirini almak, yahut da on­da tasarrufta bulunmak gibi bir delil bulu­nursa, akit bağlayıcı olur.

İbn Münzir, şöyle demiştir: Hasan, Şureyh, Abdullah bin Hasan, İbn Ebî Leylâ, Sevrî ve 'rey ehli' şöyle demiştir: “Müş­teri, bir ticaret malı satın alıp, kusurunu öğrendikten sonra sat­mak için pazara çıkarırsa, muhayyerliği sona erer.” Bu, Şafii'nin de mezhebidir.

Alıcı ile Satıcı Arasında îhtilaf

Alıcı ile satıcı, satış esnasında kusurun söylenip söylenme­diği hususunda ihtilaf ederler ve her ikisinin de bir delili bu­lunmazsa, satıcının yemini ile beraber sözü kabul edilir. Osman, böyle hüküm vermiştir. “Müşterinin yemini ile beraber sözü kabul edilir. Mal satı­cıya geri iade edilir” de denilmiştir.

Bozuk Yumurta Almak: Tavuk yumurtası alan kimse, onu kırar ve bozuk olduğu­nu görürse, isterse fiyatın tamamını satıcıdan alır. Çünkü bu du­rumda akit, malın bir değeri bulunmadığı için bozulmuş olur. Artık bir faydası olmadığı için, mallan satıcıya iade etmek zo­runda değildir.

Gelir Borçlunundur

Akit fesh olunduğu zaman, malın müşteride bulunduğu sü­re içerisinde bir gelir elde edilmişse, bu gelir müşterinin hak­kıdır.

Âişe (r.a.)'dan rivayete göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) “Gelir, borç­luya aittir” buyurmuştur. [2]

Yani, satılan maldan elde edilen gelir, bu yüzden borç al­tına girmesi sebebiyle, onun yanında telef olmuş bile olsa, müşteriye aittir.

Eğer bir hayvan satın alsa ve bir kaç gün ondan gelir elde etse, sonra bir kusuru ortaya çıksa, müşterinin hem fesih hak­kı vardır, hem de satıcının ona bir karşılık ile başvurması dı­şında bu kazanç onundur.

Bazı rivayetlere göre; Bir adam bir köle satın alıp, bir sü­re ondan gelir kazanmış, sonra bir kusurunu bulup, bu kusur sebebiyle onu iade etmiş. Satıcı, “Kölemin kazancı ne oldu?” de­miş. Hz. Muhammed (s.a.v.) ise şöyle buyurmuş: “Kâr, borçlunun­dur.” [3]

Alışverişle «Kusuru Gizleme» (Tedlis) Muhayyerliği

Satıcının, malın fiyatını arttırmak için kusuru, müşteriden giz­lemesi haramdır. Müşterinin üç gün içinde onu iade etme mu­hayyerliği vardır. “Muhayyerlik fevri olarak (hemen iadesi du­rumunda! sabit olur” da denmiştir.

Bunun haram olması hususuna gelince, Allah Resûlü (s.a.v.), aldatma ve hile hakkında şöyle buyur­muştur : “Bizi aldatan, bizden değildir.”

İade muhayerliğinin sabit olması haklımda, Ebû Hüreyre (r.a.)'den rivayet olunduğuna göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle bu­yurmuştur : “Deve ve koyunların sütünü memesinde bırakma­yın. Kim böyle bir hayvan satın alırsa, onun sütünü sağdıktan sonra iki görüş arasında muhayyerdir: Dilerse tutar, dilerse hay­vanı bir sa' hurma İle birlikte iade eder.” [4]

İbn Abdilberr, şöyle demiştir: "Bu hadis, hilenin yasak olu­şuna delildir. Ayrıca, kusuru gizlemenin alışverişin kendisini bozmadığı, muhayyerlik müddetinin üç gün olduğuna, hayva­nın sütünü sağmayıp bol sütlü göstermenin haramlığına ve böy­le bir hayvanın satımında muhayyerlik bulunduğuna dair de te­mel kaynaktır.

Satıcı, kasten kusuru gizlememişse, müşterinin, zararını telafi için muhayyerliği sabit olmakla beraber, harama gir­miş olmaz.

Alışverişte Aldanma Muhayyerliği

Aldanma (el-ğabn); satıcıya nispetle, beş birim değerinde olan bir malı üç birime satmak, müşteriye nispetle de üç birim kıymetinde olan bir malı beş birime satın almaktır.

Biri satar veya satın alır da, aldatılmış olduğunun farkına varırsa, alışverişten dönüş muhayyerliği vardır. Bu malın kıy­metinden cahil olması şartıyla, akdi bozar. Aldatma, hoş görül­memiştir. Çünkü bu, Müslüman’ın sakınması vacip olan hile kap­samına girer. Böyle bir durum ortaya çıktığı zaman, kişi akdi bozma veya devam ettirme muhayyerliğine sahiptir. Fakat, sırf ğabn sebebiyle muhayyerlik sabit olur mu?

Bazı alimler bunu, «ğabn-ı fahiş olması durumuyla kayıt­lamışlardır. Bazıları ise, değerinin üçte birine ulaşması duru­muyla kayıtlandırmıştır. Bu kaydı koyanlar, genellikle satıcıla­rın mutlak ğabn (fiyatın fazla alınması)'dan salim olamayacağı düşüncesindedirler. Çünkü bunun, âdette hoş görülen nispette az olması mümkündür. Kimi de sırf aldatma olmasını ye­terli bulmuştur.

Bu görüşlerin evlâ olanı, örf ve âdetle kayıtlanmış olan “ğabn” dır. Örf ve âdette aldatma (ğabn) olarak değerlendiri­len alışverişte muhayyerlik meydana gelir. Öyle kabul edilme­yende ise, muhayyerlik yoktur. Bu görüş, Ahmed ve Mâlik'in mezhebidir. Bunlar, Buhari ve Müslim'in, İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadisle istidlal etmişlerdir: İbn Ömer diyor ki: Adı, Habbân bin Menkez olan bir adamın, alışverişte (sürekli) alda­tıldığı, Hz. Muhammed (s.a.v.)'a iletildi. Hz. Muhammed (s.a.v.), “Alışve­riş yaptığın zaman, ‘hile yok’ de” buyurdu.

İbn İshak, Yunus bin Bükeyr ve Abdul A'lâ'nın rivayetine şunu eklemiştir: “Sonra sen her aldığın malda üç gece muhay­yersin. Hoşnut olursan, onu tut, hoşlanmazsan iade et.”

Bu adam, Osman'ın hilafetine değin yaşadı. O, bu sırada, 130 yaşında idi. Osman'ın döneminde halk çoğaldı, o bir şey satın aldığı zaman kendisine; “Bu sana eksik verilmiş.” denir, adam da dönerdi. Sahabeden biri onun lehine, “Nebi'nin onu üç gün muhayyer kıldığına” dair şahitlik yapardı. Böylece dirhemleri kendisine iade edilirdi.

Alimlerin cumhuru, alışveriş delillerinin geneline bakarak, “aldanma muhayyerliği”nin sabit olmadığı ve eksiklik ile diğer durumların arasını ayırmadan, alışverişin gerçekleştiği görüşün­dedir. Geçen Hadis'e de şöyle cevap vermişlerdir: Bu adam, za­yıf akıllı biri idi. Fakat bu akıl zayıflığı onu, temyiz kudretin­den yoksun etmiyordu. Onun tasarrufları, ticarete izin verilmiş mümeyyiz küçük çocuğun tasarrufları gibidir. Ğabn durumunda, onun muhayyerliği sabit olur. Çünkü Hz. Muhammed (s.a.v.), ona alış­veriş sırasında ‘hile yok’ sözünü söylemesini istemişti. Onun alışverişinde «hile bulunmaması» şart koşulmuş olur ve bu, ‘şart muhayyerliği’ konusuna girer.

Satmak İçin Pazara Getirilen Malı Karşılamak

Pazara getirilen ticaret malını karşılamak da aldatma (ğabn) şekillerinden biridir. Tüccar şehre girmeden ve fiyatları öğrenmeden önce karşılanıp, mallan şehirdeki fiyatlardan daha düşü­ğüne satın alınır. Bu durum ortaya çıktığı zaman, tüccarların zararlarını giderme muhayyerlikleri vardır. Delili, Müslim'in, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Hz. Muhammed (s.a.v.), ticaret için getirilen malı karşılamayı yasaklayarak şöyle bu­yurmuştur: “Pazara getirilen mallan yolda karşılamayın. Kim karşılar ve satın alırsa, satan, pazara geldiği zaman muhayyer­dir.” Bu nehiy, alimlerin çoğunluğunun görüşüne göre, haramlık ifade eder.

Fiyatı İddia ile Arttırmak

Fiyati “iddia” ile arttırmak da bu türdendir. Bu, bir ticaret malının fiyatını, kendisi almayacağı halde, alacak olanların faz­la fiyat vermeleri ve böylece malın fiyatının artması için yüksek fiyat söylemesidir.

Buharî ve Müslim'de İbn Ömer'den gelen rivayete göre, “Al­lah Resûlü (s.a.v.), fiyatı, iddia ile arttırmayı yasaklamış­tır.» îddia ile fiyatı arttırmak, alimlerin ittifakı ile haramdır.

Hafız İbn Cafer, Fethu'l-bâri’de şöyle demiştir: “Bu du­rumun meydana geldiği alışverişler hakkında ihtilaf edilmiştir. îbn Münzir, Hadis ehlinden olan bir gruptan. Bu tür alışverişin fâsit olduğunu nakletmiştir. Bu Zahirî’lerin ve bir rivayete göre, Mâlik'in görüşüdür. Hanbelîler arasında meşhur olan gö­rüş de budur. Mâlikilerce meşhur olan görüşe göre, böylesi du­rumlarda muhayyerlik sabit olur. Şâfiiler de “musarrat”a kıyas ederek buna yönelmişlerdir ve mezhebin en sahih görüşüne gö­re, günah olmakla beraber alışverişi sahih, saymışlardır. Hanefilerin görüşü de budur.”

İkâle: Alışverişi Bozma

İkâle; bir şey satın alıp, sonra ona ihtiyacı olmadığını an­layan veya bir şeyi satıp sonra da ona ihtiyacı olduğu ortaya çıkan kişinin alışverişi bozmayı isteyip, akdi feshetmesidir.

İslâm, buna teşvik etmiş ve böyle yapmaya çağırmıştır. Ebû Dâvud ve İbn Mâce'nin, Ebû Hüreyre'den rivayetine göre, Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Kim bir Müslüman’a ikâle ya­parsa, Allah da onun akrabalarına ikâle yapar.”

Malın tesliminden önce yapılması caizdir. Bunda ne meclis muhayyerliği, ne şart muhayyerliği, ne de şuf’a hakkı yoktur. Çünkü bu, alışveriş değil, fesihtir. Akit fesholunduğu zaman, alıcı ve satıcıdan her biri kendi­sinin olana döner. Yani müşteri parayı, satıcı da satılan malı ge­ri alır. Satılan mal telef olur veya anlaşmayı yapan ölür ya da fiyat artar veya eksilirse, ikâle sahih olmaz.

[1] Hadisi, Ebû Dâvud, Tirmizi ve Nesâî kaydetmiştir.

[2] Hadisi Ahmet, Ebû Dâvud, Tirmizi, Nesâi ve İbn Mâce kay­detmiştir.

[3] Hadisi Ebû Davud kaydetmiştir.

[4] Hadisi, Buhari ve Müslim kaydetmiştir.